شوک فرهنگی بعد از مهاجرت: مراحلش، غافلگیری‌ها و راه سازگاری

شوک فرهنگی بعد از مهاجرت: مراحلش، غافلگیری‌ها و راه سازگاری
عکس: histogram_man / Flickr (CC0)
فهرست مطالب
  1. شوک فرهنگی بعد از مهاجرت دقیقاً چیست؟
  2. مراحل شوک فرهنگی: از ماه عسل تا احساس خانه
  3. چه چیزهایی ایرانی‌ها را معمولاً غافلگیر می‌کند؟
  4. نشانه‌هایی که شوک فرهنگی روی روانت اثر گذاشته
  5. راه‌های سازگاری با شوک فرهنگی که واقعاً کمک می‌کند
  6. کی بهتر است کمک حرفه‌ای بگیری؟
  7. سؤال‌های متداول

فرض کن سه ماه است رسیده‌ای. اولش همه‌چیز تازه و هیجان‌انگیز بود: خیابان‌های تمیز، قطاری که سر وقت می‌آید، سوپرمارکتی که هر چیزی بخواهی دارد. ولی حالا یک روز صبح بیدار می‌شوی و از همه‌چیز خسته‌ای. از زبانی که باید با زحمت حرف بزنی، از همسایه‌ای که سلامت را جواب نمی‌دهد و از اینکه برای دیدن یک دوست باید دو هفته جلوتر قرار بگذاری. اسم این حس شوک فرهنگی بعد از مهاجرت است. خبر خوب این است که تقریباً همه‌ی مهاجرها به شکلی تجربه‌اش می‌کنند و نشانه‌ی اشتباه بودن تصمیمت نیست. در این نوشته می‌بینیم مراحلش چیست، چه چیزهایی ایرانی‌ها را بیشتر غافلگیر می‌کند و چه کارهایی سازگاری را آسان‌تر می‌کند.

شوک فرهنگی بعد از مهاجرت دقیقاً چیست؟

شوک فرهنگی واکنش ذهن و بدن به محیطی است که قاعده‌هایش را هنوز بلد نیستی. در ایران هزار کار کوچک را بدون فکر انجام می‌دادی: می‌دانستی چطور تعارف کنی، کی بخندی، از کسی چطور خواهش کنی و در صف نانوایی چه رفتاری عادی است. در کشور جدید همه‌ی این کارهای خودکار دوباره نیاز به فکر دارند.

این فکر کردن مداوم خسته‌کننده است. برای همین خیلی‌ها در ماه‌های اول می‌گویند «هیچ کاری نکرده‌ام ولی خسته‌ام». ذهنت تمام روز در حال ترجمه است، نه فقط ترجمه‌ی کلمه‌ها، بلکه ترجمه‌ی رفتارها و نگاه‌ها و سکوت‌ها.

شوک فرهنگی بیماری نیست و تشخیص روانپزشکی هم نیست. یک مرحله‌ی طبیعی از سازگاری است. ولی اگر طولانی شود یا با تنهایی و فشار مالی همراه شود، می‌تواند زمینه‌ی اضطراب یا افسردگی را فراهم کند. برای همین بهتر است جدی‌اش بگیری، نه اینکه با «باید قوی باشم» از کنارش رد شوی.

مراحل شوک فرهنگی: از ماه عسل تا احساس خانه

روانشناسان معمولاً شوک فرهنگی را در چند مرحله توصیف می‌کنند. این مراحل خط مستقیم نیستند. ممکن است جلو بروی، برگردی و دوباره جلو بروی. ولی دانستنشان کمک می‌کند بفهمی کجای راهی.

۱. ماه عسل

همه‌چیز جذاب است. عکس می‌گیری، برای خانواده از نظم و زیبایی شهر تعریف می‌کنی و حس می‌کنی بالاخره رسیده‌ای. این مرحله می‌تواند چند هفته یا چند ماه طول بکشد.

۲. دلزدگی و کلافگی

تفاوت‌ها دیگر جذاب نیستند و آزارت می‌دهند. آدم‌ها سرد به نظر می‌رسند، کاغذبازی تمام نمی‌شود و غذا مزه‌ی غذا نمی‌دهد. اینجا جایی است که بیشترِ بحث‌های «اصلاً چرا آمدیم؟» شروع می‌شود. ممکن است زودرنج‌تر شوی، بیشتر بخوابی یا برعکس، خوابت به هم بریزد.

۳. سازگاری تدریجی

کم‌کم قاعده‌ها را یاد می‌گیری. می‌دانی کدام فروشگاه چه چیزی دارد، چند جمله‌ی آماده برای اداره‌ها داری و یکی دو نفر را پیدا کرده‌ای که می‌شود با آن‌ها قهوه خورد. روزهای بد هنوز هستند، ولی کمتر و کوتاه‌تر.

۴. احساس خانه

اینجا دیگر کاملاً غریبه نیست. لازم نیست همه‌چیزش را دوست داشته باشی، ولی می‌توانی در آن زندگی کنی و خودت باشی. خیلی‌ها در این مرحله حس می‌کنند دو خانه دارند، یا گاهی حس می‌کنند هیچ‌کدام کاملاً خانه نیست. هر دو حس رایج است.

چه چیزهایی ایرانی‌ها را معمولاً غافلگیر می‌کند؟

هر کشوری فرق دارد، ولی بعضی تفاوت‌ها برای ایرانی‌ها در خیلی از کشورها تکرار می‌شوند:

  • تعارف نکردن. وقتی کسی می‌پرسد «چای می‌خوری؟» و تو از روی ادب می‌گویی «نه، ممنون»، دیگر کسی اصرار نمی‌کند. اولش حس می‌کنی بی‌احترامی شده، بعد می‌فهمی آنجا «نه» یعنی واقعاً نه.
  • رک‌گویی. همکاری که بی‌مقدمه می‌گوید «این گزارش خوب نیست» شاید قصد توهین نداشته باشد. ولی برای کسی که با زبان غیرمستقیم بزرگ شده، این صراحت می‌تواند تند به نظر برسد.
  • برنامه‌ریزی برای همه‌چیز. سر زدن بی‌خبر به دوست یا مهمانی یکهویی در خیلی از فرهنگ‌ها رایج نیست. حتی قرار قهوه هم گاهی هفته‌ها جلوتر در تقویم ثبت می‌شود.
  • فاصله‌ی خانواده‌ها. شاید ببینی بچه‌های بزرگسال خیلی کمتر به پدر و مادرشان سر می‌زنند. این برای ما که به رفت‌وآمد مداوم عادت داریم، عجیب و حتی دردناک است.
  • حریم خصوصی. پرسیدن درآمد، سن یا اینکه «چرا بچه‌دار نمی‌شوید؟» در خیلی از جاها بی‌ادبی است. هم باید نپرسی و هم باید عادت کنی کسی این‌ها را از تو نپرسد.
  • تنهایی آخر هفته‌ها. تعطیلی فروشگاه‌ها در یکشنبه‌ها یا خلوتی شهر در شب‌ها می‌تواند حس دوری از خانه را خیلی پررنگ کند.

هیچ‌کدام از این تفاوت‌ها خوب یا بد مطلق نیستند. مشکل از جایی شروع می‌شود که هر تفاوت را شخصی برداشت کنی: «با من سردند»، «من را قبول ندارند». وقتی بدانی این‌ها قاعده‌ی فرهنگی است و درباره‌ی تو نیست، بخش زیادی از فشارش کم می‌شود.

نشانه‌هایی که شوک فرهنگی روی روانت اثر گذاشته

شوک فرهنگی فقط در فکر نیست. بدن و رفتار هم آن را نشان می‌دهند. به این نشانه‌ها دقت کن:

  • خستگی زیاد بدون اینکه کار سنگینی کرده باشی؛
  • زودرنجی و بحث بیشتر با همسر یا هم‌خانه؛
  • دوری کردن از آدم‌های محلی و پناه بردن فقط به جمع ایرانی یا فقط به گوشی؛
  • مقایسه‌ی دائمی: «در ایران این‌طور نبود»؛
  • بی‌خوابی یا خواب زیاد، و تغییر اشتها؛
  • دلتنگی شدیدی که با هر تماس تصویری بیشتر می‌شود؛
  • بی‌حوصلگی برای یاد گرفتن زبان یا انجام کارهای اداری.

اگر چند مورد از این‌ها را داری، طبیعی است. ولی اگر هفته‌ها پشت سر هم ادامه دارند و کم نمی‌شوند، ارزشش را دارد که با یک متخصص حرف بزنی. نوشته‌ی افسردگی بعد از مهاجرت کمکت می‌کند ببینی کی حال بد از یک دوره‌ی گذرا فراتر رفته است.

راه‌های سازگاری با شوک فرهنگی که واقعاً کمک می‌کند

قرار نیست فرهنگ خودت را کنار بگذاری. هدف این است که در فرهنگ جدید هم بتوانی راحت نفس بکشی. چند کار ساده که تفاوت واقعی ایجاد می‌کند:

  1. کنجکاو باش، نه قاضی. وقتی رفتاری عجیب به نظرت می‌رسد، به جای «چه آدم‌های سردی» از خودت بپرس «اینجا این رفتار چه معنایی دارد؟» حتی می‌توانی از یک همکار محلی مستقیم بپرسی. معمولاً خوشحال می‌شوند.
  2. یک چیز آشنا نگه دار. چای عصر، موسیقی فارسی موقع آشپزی یا سفره‌ی هفت‌سین در نوروز. این‌ها لنگر تو هستند و به تو یادآوری می‌کنند کیستی.
  3. یک چیز تازه هم اضافه کن. یک کلاس، یک باشگاه، یک گروه داوطلبی. لازم نیست زیاد باشد. یک فعالیت ثابت در هفته که تو را با آدم‌های محلی روبه‌رو کند کافی است.
  4. زبان را تمرین زندگی کن، نه درس. هر روز یک گفت‌وگوی کوتاه با فروشنده یا همسایه، از ده جلسه‌ی کتاب گرامر بیشتر به حس تعلقت کمک می‌کند.
  5. به خودت زمان بده. سازگاری ماه‌ها و گاهی سال‌ها طول می‌کشد. اگر بعد از شش ماه هنوز همه‌چیز سخت است، یعنی آدمی، نه اینکه شکست خورده‌ای.
  6. تماس با ایران را متعادل کن. حرف زدن با خانواده لازم است، ولی اگر هر شب ساعت‌ها در گروه‌های خانوادگی هستی و هیچ وقتی برای زندگی اینجا نمی‌ماند، سازگاری کندتر می‌شود.

برای دیدن تصویر بزرگ‌تر از این تغییرها، نوشته‌ی زندگی بعد از مهاجرت را هم بخوان.

کی بهتر است کمک حرفه‌ای بگیری؟

گاهی شوک فرهنگی با کمی زمان و حمایت دوستان خودش آرام می‌شود. ولی اگر حالت چند هفته پشت سر هم پایین است، اگر رابطه‌ات با همسرت زیر فشار رفته، اگر نمی‌توانی سر کار یا درس تمرکز کنی یا اگر حس می‌کنی هیچ‌جا جای تو نیست، حرف زدن با یک روان‌درمانگر می‌تواند خیلی کمک کند.

خیلی از مهاجرها ترجیح می‌دهند این حرف‌ها را به زبان مادری بزنند. وقتی درباره‌ی تعارف، خانواده یا حس غریبگی حرف می‌زنی، درمانگری که همین فرهنگ را می‌شناسد لازم نیست همه‌چیز را از اول توضیح بشنود. در نیک‌مایند جلسه‌ها آنلاین و به فارسی است و درمانگرها در ایران هستند. می‌توانی از پیش‌مشاوره شروع کنی تا بعد از شنیدن شرایطت، درمانگر مناسب به تو معرفی شود. اگر می‌خواهی بیشتر با رویکرد ما آشنا شوی، صفحه‌ی دکتر میثم نیک‌دانش را ببین.

اگر حال بدت به جایی رسیده که فکر آسیب زدن به خودت را داری، منتظر جلسه نمان و همین حالا با اورژانس محل زندگی‌ات تماس بگیر (اروپا ۱۱۲، آمریکا و کانادا ۹۱۱، بریتانیا ۹۹۹، استرالیا ۰۰۰).

شوک فرهنگی نشان می‌دهد داری چیزی بزرگ را تجربه می‌کنی: ساختن زندگی در جایی که قاعده‌هایش را از صفر یاد می‌گیری. با کمی صبر، کمی کنجکاوی و حمایت درست، این جای غریب کم‌کم آشنا می‌شود.

سؤال‌های متداول

شوک فرهنگی بعد از مهاجرت چقدر طول می‌کشد؟

زمان ثابتی ندارد. برای بعضی چند ماه و برای بعضی یکی دو سال طول می‌کشد و ممکن است با اتفاق‌هایی مثل تغییر شغل یا تعطیلات دوباره سر بزند.

آیا شوک فرهنگی یعنی مهاجرتم اشتباه بوده است؟

نه. شوک فرهنگی بخش طبیعی سازگاری با محیط تازه است و تقریباً همه‌ی مهاجرها به شکلی تجربه‌اش می‌کنند. از روی آن نمی‌شود درباره‌ی درست یا غلط بودن تصمیمت نتیجه گرفت.

فرق شوک فرهنگی با افسردگی چیست؟

شوک فرهنگی معمولاً موجی است و با سازگاری کم می‌شود. اگر حال بد هفته‌ها پشت سر هم ادامه دارد، لذت از همه‌چیز رفته یا کارهای روزمره مختل شده، بهتر است با یک متخصص مشورت کنی.

آیا شوک فرهنگی معکوس هم وجود دارد؟

بله. خیلی‌ها وقتی بعد از چند سال برای سفر یا زندگی به ایران برمی‌گردند، با تغییرها و حتی با خودشان غریبگی می‌کنند. این هم واکنشی رایج است.