شوک فرهنگی در آلمان: چیزهایی که ایرانی‌ها را غافلگیر می‌کند و اثرش روی روان

شوک فرهنگی در آلمان: چیزهایی که ایرانی‌ها را غافلگیر می‌کند و اثرش روی روان
عکس: Direct Media / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. شوک فرهنگی در آلمان دقیقاً چیست
  2. چیزهایی که ایرانی‌ها را در آلمان غافلگیر می‌کند
  3. اثر این تجربه‌ها روی روان
  4. کارهایی که کمک می‌کند
  5. کِی وقت کمک گرفتن است
  6. سؤال‌های متداول

فرض کن سه ماه است به آلمان رسیده‌ای. یکشنبه صبح می‌خواهی نان و شیر بخری و می‌بینی همه‌ی مغازه‌ها بسته‌اند. همسایه با لحنی جدی می‌گوید ساعت ده شب صدای ماشین لباسشویی‌ات زیاد است. برای ثبت آدرست هم باید هفته‌ها منتظر یک وقت خالی بمانی. هیچ‌کدام از این‌ها فاجعه نیست، ولی روی هم که جمع شوند، آدم را خسته و گاهی دلخور می‌کنند. شوک فرهنگی در آلمان برای خیلی از ایرانی‌ها از همین جزئیات کوچک روزمره شروع می‌شود. اینجا درباره‌ی چیزهایی حرف می‌زنیم که معمولاً غافلگیرمان می‌کنند، اثرشان روی روان، و کارهایی که کمک می‌کند.

شوک فرهنگی در آلمان دقیقاً چیست

شوک فرهنگی یعنی ذهن و بدنت هنوز با قواعد نانوشته‌ی محیط تازه آشنا نیستند. در ایران بدون فکر کردن می‌دانستی کِی تعارف کنی، چطور از کسی چیزی بخواهی و کار اداری را چطور جلو ببری. در آلمان این دانسته‌ها یک‌باره به کار نمی‌آیند و باید همه‌چیز را از نو یاد بگیری.

این حس معمولاً مراحلی دارد. اول هیجان و کنجکاوی است، بعد دلخوری و خستگی، و کم‌کم سازگاری. اگر می‌خواهی این مراحل را کلی‌تر بشناسی، مطلب شوک فرهنگی بعد از مهاجرت را بخوان. اینجا بیشتر روی خود آلمان تمرکز می‌کنیم.

چیزهایی که ایرانی‌ها را در آلمان غافلگیر می‌کند

هر کس تجربه‌ی خودش را دارد و آلمان هم یک‌دست نیست؛ برلین با یک شهر کوچک در بایرن فرق دارد. ولی چند مورد بین ایرانی‌ها زیاد تکرار می‌شود.

رک بودن به جای تعارف

در فرهنگ ما «نه» را معمولاً نرم و غیرمستقیم می‌گوییم و تعارف بخشی از ادب است. در آلمان خیلی‌ها حرفشان را مستقیم می‌زنند. همکارت ممکن است بی‌مقدمه بگوید گزارشت ایراد دارد، یا همسایه صریح بگوید از چیزی ناراضی است. اول ممکن است این را بی‌ادبی یا حتی تحقیر برداشت کنی. در واقع، برای خیلی از آلمانی‌ها این فقط شکل عادی و صادقانه‌ی حرف زدن است.

طرف دیگرش هم هست: اگر تعارف کنی و بگویی «نه، ممنون، میل ندارم»، احتمالاً دیگر کسی اصرار نمی‌کند. پس اگر چیزی می‌خواهی، باید همان بار اول بگویی.

Termin برای همه‌چیز

در آلمان تقریباً برای هر کاری وقت قبلی یا Termin لازم است: اداره‌ی ثبت آدرس، اداره‌ی اتباع، پزشک، بانک و حتی گاهی آرایشگاه. «سر زدن و حلش کردن» آن‌طور که در ایران گاهی جواب می‌داد، اینجا معمولاً کار نمی‌کند. انتظار برای یک Termin می‌تواند حس بی‌قدرتی بدهد، به خصوص وقتی اقامت یا کارت به آن گره خورده است.

کاغذبازی و نامه‌های پستی

خیلی از کارهای اداری هنوز با نامه‌ی کاغذی انجام می‌شود. نامه‌هایی با زبان رسمی و پیچیده می‌رسد و هر کدام مهلتی دارد. برای کسی که هنوز آلمانی‌اش کامل نیست، باز کردن صندوق پست می‌تواند هر روز کمی اضطراب بیاورد.

یکشنبه‌های ساکت و ساعت‌های سکوت

یکشنبه بیشتر مغازه‌ها بسته‌اند و روز استراحت است. در خیلی از ساختمان‌ها هم ساعت‌های سکوت در شب و روزهای تعطیل رعایت می‌شود؛ بسته به قوانین ساختمان و محل. برای ما که به خیابان‌های شلوغ و مهمانی‌های تا دیروقت عادت داریم، این سکوت اول می‌تواند حس تنهایی را بیشتر کند.

دوستی‌هایی که دیر گرم می‌شوند

خیلی از آلمانی‌ها در رابطه‌ی اول محتاط‌اند. ممکن است ماه‌ها با همکارت فقط «Sie» حرف بزنی و هیچ‌وقت به خانه‌اش دعوت نشوی. این معمولاً به معنی دوست نداشتن تو نیست. دوستی در آلمان اغلب آهسته شکل می‌گیرد، ولی وقتی شکل بگیرد معمولاً پایدار است. مقایسه‌اش با گرمای سریع رابطه‌ها در ایران، گاهی دل آدم را می‌شکند.

قانون‌های کوچک روزمره

تفکیک دقیق زباله، پس دادن بطری‌ها برای گرفتن پول ودیعه، وقت‌شناسی، و اینکه بعضی جاها هنوز فقط پول نقد قبول می‌کنند. هر کدام جداگانه ساده است، ولی وقتی همه با هم یاد گرفته شوند، ذهن مدام در حالت «حواست باشد اشتباه نکنی» می‌ماند.

زمستان خاکستری

در بیشتر شهرهای آلمان، زمستان طولانی و ابری است و روزها کوتاه می‌شوند. خیلی‌ها می‌گویند در این ماه‌ها انرژی کمتری دارند و دلتنگی‌شان بلندتر می‌شود. این بخشی از شوک فرهنگی نیست، ولی می‌تواند آن را سنگین‌تر کند.

اثر این تجربه‌ها روی روان

شوک فرهنگی در آلمان فقط «عادت نکردن» نیست. وقتی هر روز با قواعدی روبه‌رو می‌شوی که نمی‌شناسی، چند اتفاق در درونت می‌افتد:

  • حس بی‌کفایتی. آدمی که در ایران همه‌چیز را بلد بود، حالا برای یک نامه‌ی ساده باید از مترجم کمک بگیرد. این به حس ارزشمندی ضربه می‌زند.
  • دلخوری و حس طرد شدن. رک بودن و فاصله‌ی اولیه‌ی آدم‌ها ممکن است مثل پس زده شدن حس شود، حتی وقتی منظوری در کار نیست.
  • خستگی ذهنی. ذهنی که دائم حواسش به قوانین ناآشناست، زودتر خسته می‌شود. خیلی‌ها آخر روز بی‌دلیل بی‌حوصله یا عصبی‌اند.
  • تنهایی. یکشنبه‌های ساکت و دوستی‌های دیر، دلتنگی برای خانواده و دوستان قدیمی را بیشتر می‌کند.
  • سخت‌گیری به خودت. گاهی فکر می‌کنی «بقیه چطور راحت کنار آمدند و من نه؟» در حالی که فقط ظاهر زندگی آن‌ها را می‌بینی.

این واکنش‌ها نشانه‌ی ضعف یا اشتباه بودن تصمیمت نیستند. ذهن تو دارد همزمان زبان، قانون، شغل و رابطه‌های تازه را یاد می‌گیرد و این کار انرژی زیادی می‌خواهد. وقتی این را بدانی، می‌توانی به جای سرزنش خودت، کمی با خودت مهربان‌تر باشی و انتظارت را از ماه‌های اول واقع‌بینانه‌تر کنی.

کارهایی که کمک می‌کند

  • قواعد را یاد بگیر، نه اینکه فقط تحملشان کنی. وقتی بدانی پشت یک رفتار چه منطقی است، کمتر شخصی برداشتش می‌کنی. رک بودن همکارت درباره‌ی کار است، نه درباره‌ی ارزش تو.
  • برای کارهای اداری سیستم بساز. یک پوشه برای نامه‌ها، یک فهرست مهلت‌ها، و یک نفر آشنا که در ترجمه کمکت کند. همین نظم کوچک اضطراب صندوق پست را کم می‌کند.
  • یکشنبه را برای خودت پر کن. پیاده‌روی در پارک، تماس تصویری با خانواده یا یک دورهمی کوچک با دوستان. بگذار یکشنبه به جای روز تنهایی، روز استراحت تو باشد.
  • در جمعی منظم شرکت کن. کلاس زبان، باشگاه ورزشی یا گروه داوطلبی. در آلمان دوستی‌ها اغلب از فعالیت‌های تکرارشونده شکل می‌گیرند.
  • برای زمستان برنامه داشته باش. هر روز کمی نور روز ببین، تحرک داشته باش و برنامه‌ی ثابتی برای خوابت بگذار.
  • به خودت زمان بده. سازگاری خطی نیست. روزهای خوب و بد پشت سر هم می‌آیند و این طبیعی است.

کِی وقت کمک گرفتن است

اگر بعد از چند ماه هنوز بیشتر روزها بی‌حوصله، نگران یا عصبی هستی، خوابت به هم ریخته، از آدم‌ها کناره گرفته‌ای یا مدام به برگشتن فکر می‌کنی، ممکن است با چیزی بیشتر از شوک فرهنگی طرف باشی. اضطراب و افسردگی بعد از مهاجرت شایع‌اند و قابل درمان. حرف زدن با یک متخصص، به خصوص به زبان مادری، کمک می‌کند ببینی چه چیزی واقعاً اذیتت می‌کند.

اگر فکر آسیب زدن به خودت داری، همین حالا با اورژانس تماس بگیر؛ در آلمان و بقیه‌ی اروپا شماره‌ی ۱۱۲ است.

در مطلب روانشناس ایرانی در آلمان گزینه‌های محلی، صف انتظار و نقش بیمه را مفصل گفته‌ایم. اگر جلسه‌ی آنلاین به فارسی برایت منطقی‌تر است، مشاوره آنلاین روانشناسی در اروپا را هم بخوان. برای شروع، می‌توانی پیش‌مشاوره را رزرو کنی تا با هم ببینیم کدام درمانگر برای شرایطت مناسب است. فهرست روان‌درمانگرهای فارسی‌زبان نیک‌مایند را هم می‌توانی ببینی.

سؤال‌های متداول

شوک فرهنگی در آلمان چقدر طول می‌کشد؟

برای هر کس فرق دارد. خیلی‌ها در سال اول بیشترین سختی را حس می‌کنند و کم‌کم با قواعد آشنا می‌شوند، ولی سازگاری خطی نیست و روزهای بد هم می‌آیند.

چرا آلمانی‌ها این‌قدر رک حرف می‌زنند؟

برای خیلی از آلمانی‌ها حرف مستقیم نشانه‌ی صداقت و احترام است، نه بی‌ادبی. دانستن این موضوع کمک می‌کند کمتر شخصی برداشتش کنی.

دوست پیدا کردن در آلمان سخت است؟

اغلب کندتر از ایران است. شرکت منظم در کلاس، باشگاه یا گروه داوطلبی کمک می‌کند دوستی‌ها کم‌کم شکل بگیرند.

کِی شوک فرهنگی نیاز به کمک تخصصی دارد؟

اگر چند هفته است بیشتر روزها ناامید، نگران یا بی‌خواب هستی یا از آدم‌ها کناره گرفته‌ای، وقت حرف زدن با یک متخصص است.