استرس مهاجرت: از کجا می‌آید و چطور مدیریتش کنی

استرس مهاجرت: از کجا می‌آید و چطور مدیریتش کنی
عکس: Direct Media / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. استرس مهاجرت چیست و چرا این‌قدر خسته‌ات می‌کند
  2. چهار منبع اصلی استرس بعد از مهاجرت
  3. نشانه‌هایی که می‌گویند استرس از حد گذشته
  4. ابزارهای ساده برای مدیریت استرس مهاجرت
  5. کی وقت کمک گرفتن از روانشناس است
  6. سؤال‌های متداول

فرض کن هشت ماه است رسیده‌ای. نامه‌ی اداره‌ی مهاجرت هنوز نیامده، قرارداد کارت موقت است، کلاس زبان را با خستگی بعد از کار می‌روی و هر ماه حساب می‌کنی پس‌اندازت تا کی دوام می‌آورد. هیچ‌کدام از این‌ها به‌تنهایی فاجعه نیست، ولی وقتی همه با هم روی دوشت باشند، بدن و ذهنت آرام نمی‌گیرند. اسم این حال استرس مهاجرت است. ضعف شخصی نیست؛ واکنش طبیعی آدم به تغییرهای بزرگ و هم‌زمان است. اینجا سراغ چهار منبع اصلی‌اش می‌رویم، نشانه‌هایی که می‌گویند از حد گذشته، و چند ابزار ساده که در زندگی روزمره واقعاً جواب می‌دهند.

استرس مهاجرت چیست و چرا این‌قدر خسته‌ات می‌کند

استرس واکنش بدن به موقعیتی است که آن را تهدید یا فشار می‌بیند. ضربان قلب تند می‌شود، عضله‌ها سفت می‌شوند و ذهن دنبال خطر می‌گردد. این واکنش برای چند ساعت یا چند روز مفید است. مشکل وقتی شروع می‌شود که خاموش نشود.

در مهاجرت، فشار معمولاً یک‌باره نیست. هر هفته یک فرم تازه، یک قانون ناآشنا یا یک گفت‌وگوی سخت به زبان دوم پیش می‌آید. ذهن فرصت نمی‌کند از حالت آماده‌باش بیرون بیاید. برای همین خیلی‌ها می‌گویند «امروز کار خاصی نکردم، ولی خسته‌ام». این خستگی واقعی است و از صدها تصمیم کوچک در یک سیستم ناآشنا می‌آید.

نشانه‌هایش برای هر کسی فرق می‌کند. بعضی بدخواب می‌شوند، بعضی زودرنج، بعضی سردرد یا معده‌درد می‌گیرند. بعضی هم مدام گوشی را چک می‌کنند که مبادا ایمیلی از اداره یا پیامی از خانواده رسیده باشد.

چهار منبع اصلی استرس بعد از مهاجرت

وقتی بدانی فشار از کجا می‌آید، راحت‌تر می‌توانی برایش کاری بکنی. این چهار منبع تقریباً برای همه‌ی کسانی که کشورشان را عوض کرده‌اند آشناست.

اقامت و کاغذبازی

اقامت پایه‌ی همه‌چیز است: کار، خانه، بیمه و حتی اینکه بتوانی برای دیدن خانواده سفر کنی. وقتی آینده‌ات به جواب یک پرونده بسته است و زمان دقیقش را نمی‌دانی، ذهن مدام بدترین سناریو را می‌سازد. «اگر رد شود چه؟» این بلاتکلیفی گاهی از خود مشکل هم سخت‌تر است، چون نمی‌شود برایش برنامه ریخت.

کار و هویت شغلی

خیلی‌ها در ایران شغل و جایگاهی داشته‌اند و اینجا باید از پله‌ی پایین‌تر شروع کنند. مهندسی که موقتاً در انبار کار می‌کند یا پزشکی که منتظر تأیید مدرکش است، فقط درآمد از دست نداده؛ تصویرش از خودش هم لرزیده. حس «من اینجا کسی نیستم» یکی از ناگفته‌ترین فشارهای مهاجرت است.

زبان

حرف زدن به زبان دوم انرژی زیادی می‌گیرد. باید هم‌زمان گوش بدهی، ترجمه کنی، جواب بسازی و نگران لهجه‌ات باشی. بعد از یک روز کامل به آلمانی یا انگلیسی یا ترکی، عجیب نیست اگر شب حوصله‌ی هیچ‌کس را نداشته باشی. جای شوخی، طعنه و حرف دل هم در زبان دوم تنگ‌تر است و آدم حس می‌کند نسخه‌ی کم‌رنگی از خودش شده.

پول

ماه‌های اول مهاجرت پرهزینه است و درآمد معمولاً دیر راه می‌افتد. تبدیل ارز، اجاره، ودیعه و خرج‌های پیش‌بینی‌نشده دست‌به‌دست هم می‌دهند. بعضی‌ها هم هم‌زمان نگران خانواده در ایران‌اند و حس می‌کنند باید کمکشان کنند. نگرانی مالی معمولاً پشت بقیه‌ی نگرانی‌ها پنهان می‌شود و همه را بزرگ‌تر نشان می‌دهد.

نشانه‌هایی که می‌گویند استرس از حد گذشته

کمی استرس جزو طبیعی هر مهاجرتی است. ولی اگر این‌ها چند هفته ادامه پیدا کرد، وقتش است جدی‌ترش بگیری:

  • بیشتر شب‌ها خوابت نمی‌برد، یا زود بیدار می‌شوی و دیگر خوابت نمی‌برد.
  • از چیزهایی که قبلاً حالت را خوب می‌کرد دیگر لذت نمی‌بری.
  • تمرکزت سر کار یا کلاس آن‌قدر پایین آمده که کارهایت عقب می‌افتد.
  • زودتر از همیشه عصبانی می‌شوی و با همسر یا هم‌خانه‌ات بیشتر بحثت می‌شود.
  • برای آرام شدن بیشتر از قبل سراغ سیگار، الکل یا گوشی می‌روی.
  • دلشوره‌ای داری که بی‌دلیل هم سراغت می‌آید و ول نمی‌کند.

گاهی استرس طولانی به اضطراب یا افسردگی می‌رسد. اگر حس می‌کنی دلشوره بخش ثابت روزهایت شده، مطلب اضطراب بعد از مهاجرت کمکت می‌کند فرقشان را بهتر بفهمی.

ابزارهای ساده برای مدیریت استرس مهاجرت

قرار نیست همه‌ی فشارها را حذف کنی. بیشترشان دست تو نیست. هدف این است که بار را قابل‌حمل کنی و بین فشارها جایی برای نفس کشیدن بسازی.

نگرانی‌ها را روی کاغذ بیاور

یک برگه بردار و دو ستون بکش: «دست من است» و «دست من نیست». تمدید اقامت را نمی‌توانی سریع‌تر کنی، ولی می‌توانی مدارکش را مرتب کنی. بازار کار را نمی‌توانی عوض کنی، ولی می‌توانی هفته‌ای دو درخواست کار بفرستی. وقتی نگرانی روی کاغذ می‌آید، معمولاً کوچک‌تر و مشخص‌تر می‌شود.

برای نگرانی وقت بگذار، نه همه‌ی روز را

روزی پانزده دقیقه را «وقت نگرانی» بگذار. هر وقت بیرون از این زمان فکری سراغت آمد، یادداشتش کن و به خودت بگو «ساعت هفت به آن فکر می‌کنم». اولش عجیب به نظر می‌رسد، ولی به ذهن یاد می‌دهد که لازم نیست هر لحظه در حالت آماده‌باش باشد.

بدنت را فراموش نکن

خواب منظم، کمی پیاده‌روی و غذای درست ساده به نظر می‌رسند، اما در ماه‌های اول اولین چیزهایی‌اند که از دست می‌روند. اگر فقط یک کار از دستت برمی‌آید، ساعت خوابت را ثابت نگه دار. یک تمرین تنفس ساده هم کمک می‌کند: آرام از بینی نفس بکش، کمی نگه دار و آهسته‌تر از دهان بیرون بده. چند دقیقه کافی است تا بدن بفهمد خطر فوری در کار نیست.

اخبار را جیره‌بندی کن

خبرهای ایران برای خیلی از مهاجران منبع جداگانه‌ای از استرس است و دوری، حس ناتوانی را بیشتر می‌کند. لازم نیست بی‌خبر بمانی. ولی می‌توانی یکی دو بار در روز و در ساعت مشخص اخبار را ببینی، نه قبل از خواب و نه وسط کار.

یک شبکه‌ی کوچک بساز

لازم نیست ده دوست تازه پیدا کنی. یکی دو نفر کافی است که بشود با آن‌ها قهوه خورد و از روز سخت گفت: همکلاسی زبان، همسایه، یا کسی از یک گروه ورزشی. تماس تصویری با مامان و دوستان قدیمی مهم است، ولی جای آدم‌هایی را که در همین شهر کنارت هستند پر نمی‌کند.

از خودت توقع سال پنجم را نداشته باش

خیلی‌ها خودشان را با آشنایی مقایسه می‌کنند که ده سال است آنجا زندگی می‌کند. این مقایسه منصفانه نیست. سال اول، سال یاد گرفتن است. اگر امروز فقط توانستی یک فرم را پر کنی و شام درست کنی، روز کمی نبوده.

کی وقت کمک گرفتن از روانشناس است

اگر چند هفته است این ابزارها را امتحان کرده‌ای و هنوز حالت بهتر نشده، یا استرس روی کار، رابطه یا خوابت اثر جدی گذاشته، حرف زدن با یک روانشناس کمک می‌کند. لازم نیست صبر کنی تا اوضاع «به اندازه‌ی کافی بد» شود. جلسه‌ی مشاوره جایی است برای اینکه گره‌ها را یکی‌یکی باز کنی و ابزارهایی پیدا کنی که به شرایط خودت می‌خورد.

خیلی از مهاجران ترجیح می‌دهند این حرف‌ها را به فارسی بزنند؛ با کسی که لازم نیست برایش توضیح بدهند تعارف چیست یا چرا یک تماس از ایران کل روز را به هم می‌ریزد. در نیک‌مایند درمانگرها در ایران هستند و جلسه‌ها آنلاین برگزار می‌شود. می‌توانی درباره‌ی رویکرد دکتر میثم نیک‌دانش بخوانی، یا مستقیم وقت پیش‌مشاوره بگیری تا با هم ببینیم کدام درمانگر برایت مناسب‌تر است. برای نگاهی کلی‌تر، مطلب مراقبت از سلامت روان پس از مهاجرت را هم ببین.

اگر فکر آسیب زدن به خودت به سرت زد، منتظر وقت مشاوره نمان. همین حالا با اورژانس محل زندگی‌ات تماس بگیر: در اروپا ۱۱۲، در آمریکا و کانادا ۹۱۱، در بریتانیا ۹۹۹ و در استرالیا ۰۰۰.

سؤال‌های متداول

استرس مهاجرت معمولاً چقدر طول می‌کشد؟

زمان مشخصی ندارد. برای خیلی‌ها با جا افتادن اقامت، کار و زبان کم‌کم سبک‌تر می‌شود. اگر چند هفته شدید و بی‌وقفه ادامه داشت، بهتر است با متخصص حرف بزنی.

فرق استرس با اضطراب چیست؟

استرس معمولاً به یک فشار مشخص، مثل پرونده‌ی اقامت یا کار، گره خورده و با برطرف شدنش کم می‌شود. اضطراب ممکن است بدون دلیل روشن هم بماند و بخش ثابت روزهایت شود.

استرس مهاجرت فقط مال سال اول است؟

نه لزوماً. گاهی در سال دوم یا سوم، وقتی هیجان اول فروکش می‌کند یا تمدید اقامت و تغییر کار پیش می‌آید، فشار دوباره بالا می‌رود.

مشاوره‌ی آنلاین به فارسی برای استرس مهاجرت کمک می‌کند؟

برای خیلی‌ها بله، چون حرف زدن به زبان مادری با کسی که فرهنگت را می‌شناسد راحت‌تر است. در شرایط بحرانی یا وقتی به دارو نیاز داری، اول کمک حضوری محلی لازم است.