کودک دوزبانه در خانواده‌ی ایرانی مهاجر: زبان، هویت و نگرانی‌های پدر و مادر

کودک دوزبانه در خانواده‌ی ایرانی مهاجر: زبان، هویت و نگرانی‌های پدر و مادر
عکس: Vintage Film Pics / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. کودک دوزبانه یعنی چه و چرا این‌قدر نگرانش هستیم؟
  2. آیا دوزبانگی باعث دیر حرف زدن می‌شود؟
  3. قاطی کردن فارسی و زبان مدرسه: نگران باشم؟
  4. وقتی بچه دیگر فارسی حرف نمی‌زند
  5. زبان و هویت: «من ایرانی‌ام یا…؟»
  6. چند روش عملی برای خانه‌ای با دو زبان
  7. کی بهتر است با یک متخصص حرف بزنی؟
  8. سؤال‌های متداول

فرض کن پسرت چهار ساله است. در مهدکودک آلمانی یا انگلیسی حرف می‌زند، در خانه فارسی می‌شنود و وقتی مامان‌بزرگ از تهران تماس تصویری می‌گیرد، فقط لبخند می‌زند و جواب نمی‌دهد. حالا تو مانده‌ای که این طبیعی است یا نه. بزرگ کردن کودک دوزبانه در خانواده‌ی ایرانی مهاجر پر از همین سؤال‌هاست: دیر حرف زدن، قاطی کردن کلمه‌ها، خجالت از فارسی و این ترس که بچه کم‌کم از ریشه‌اش جدا شود. این نوشته قرار است بعضی از این نگرانی‌ها را سبک‌تر کند و چند راه عملی جلویت بگذارد.

کودک دوزبانه یعنی چه و چرا این‌قدر نگرانش هستیم؟

کودک دوزبانه لازم نیست هر دو زبان را عین هم و بی‌نقص بلد باشد. بیشتر بچه‌های دوزبانه یک زبان قوی‌تر دارند و این زبان قوی‌تر در طول زمان عوض می‌شود. بچه‌ای که تا سه‌سالگی بیشتر در خانه بوده، معمولاً فارسی‌اش جلوتر است. همین بچه چند سال بعد از شروع مدرسه، زبان کشور میزبان را راحت‌تر حرف می‌زند.

نگرانی پدر و مادرهای مهاجر هم فقط درباره‌ی زبان نیست. فارسی برای خیلی از ما پل ارتباط با خانواده، شعر، شوخی‌ها و خاطره‌هاست. وقتی بچه فارسی را کنار می‌گذارد، انگار بخشی از خودمان را هم پس می‌زند. از آن طرف، فشار جا افتادن در کشور جدید هم هست: می‌خواهی بچه در مدرسه عقب نماند، دوست پیدا کند و حس غریبی نکند. این دو خواسته گاهی با هم کشمکش دارند و همین کشمکش است که خسته‌ات می‌کند.

آیا دوزبانگی باعث دیر حرف زدن می‌شود؟

این شاید رایج‌ترین ترس باشد و بیشتر هم از توصیه‌های قدیمی اطرافیان می‌آید: «با بچه فقط یک زبان حرف بزنید، گیج می‌شود.» پژوهش‌های زبان‌شناسی و گفتاردرمانی سال‌هاست نشان داده‌اند که یاد گرفتن دو زبان به‌خودی‌خود باعث اختلال گفتار یا زبان نمی‌شود. بچه‌های دوزبانه معمولاً اولین کلمه‌ها و اولین جمله‌هایشان را در همان بازه‌ای می‌گویند که بچه‌های یک‌زبانه.

چیزی که ممکن است ببینی این است که دایره‌ی لغت بچه بین دو زبان تقسیم شده. مثلاً «قاشق» را به فارسی بلد است ولی «توپ» را فقط به زبان مهدکودک. اگر فقط یکی از زبان‌ها را بشماری، ممکن است فکر کنی عقب است، در حالی که مجموع کلمه‌هایش کم نیست.

با این حال، دوزبانه بودن دلیلی برای نادیده گرفتن نشانه‌های واقعی هم نیست. اگر بچه در هر دو زبان خیلی کم حرف می‌زند، حرف‌ها را نمی‌فهمد یا مهارت‌هایی را که قبلاً داشته از دست داده، با پزشک کودک و یک گفتاردرمانگر مشورت کن. ارزیابی خوب هر دو زبان را در نظر می‌گیرد. اگر کسی به تو گفت «فارسی را کنار بگذارید تا زبان اصلی‌اش راه بیفتد»، حق داری نظر دوم بخواهی؛ این توصیه معمولاً پشتوانه‌ی محکمی ندارد و بچه را از زبان خانواده هم محروم می‌کند.

قاطی کردن فارسی و زبان مدرسه: نگران باشم؟

«مامان، می‌خوام برم playground.» این جمله شاید برایت خنده‌دار باشد یا نگرانت کند، ولی نشانه‌ی سردرگمی نیست. جابه‌جا شدن بین دو زبان وسط یک جمله کاری است که بزرگ‌سال‌های دوزبانه هم مدام انجامش می‌دهند. خودت را تصور کن که وسط حرف زدن با دوستت می‌گویی «فردا باید برم Termin بگیرم». بچه هم از هر کلمه‌ای که زودتر به ذهنش برسد استفاده می‌کند تا حرفش را برساند.

بهترین واکنش معمولاً ساده است: بدون سرزنش، جمله را به فارسی برایش تکرار کن. «آهان، می‌خوای بری زمین بازی؟ بریم.» نه امتحانش کن، نه مجبورش کن جمله را از اول درست بگوید. اگر هر بار فارسی حرف زدن به تصحیح و ایراد ختم شود، بچه یاد می‌گیرد که فارسی یعنی دردسر.

وقتی بچه دیگر فارسی حرف نمی‌زند

خیلی از خانواده‌ها این مرحله را تجربه می‌کنند: بچه فارسی را می‌فهمد ولی جواب را به زبان مدرسه می‌دهد. معمولاً بعد از شروع مدرسه یا وقتی دوست‌های تازه پیدا می‌کند پیش می‌آید. دلیلش اغلب لجبازی نیست. زبان مدرسه زبان بازی، دوستی و دنیای خودش شده و فارسی برایش زحمت بیشتری دارد.

چند چیز معمولاً کمک می‌کند:

  • فارسی را زبان چیزهای خوب کن، نه زبان دستور. قصه‌ی شب، آشپزی با هم، شعرهای کودکانه و بازی. اگر فارسی فقط زبان «مسواک بزن» و «تکلیفت را بنویس» باشد، طبیعی است که جذابیتی نداشته باشد.
  • نیاز واقعی بساز. بچه وقتی فارسی حرف می‌زند که لازمش داشته باشد: تماس با پدربزرگ و مادربزرگی که زبان دیگری بلد نیستند، دوست ایرانی هم‌سن یا سفری که در آن فارسی تنها راه ارتباط است.
  • از دعوا و شرمنده کردن دوری کن. «خجالت نمی‌کشی زبان مادری‌ات را بلد نیستی؟» شاید از سر دلسوزی گفته شود، ولی معمولاً همان چیزی را که می‌خواهی خراب می‌کند.
  • صبور باش. خیلی از بچه‌ها در نوجوانی یا جوانی، وقتی دنبال ریشه‌شان می‌گردند، دوباره سراغ فارسی می‌آیند. پایه‌ای که در کودکی گذاشته‌ای آن موقع به کار می‌آید.

زبان و هویت: «من ایرانی‌ام یا…؟»

برای کودک دوزبانه، زبان فقط ابزار حرف زدن نیست؛ بخشی از جواب این سؤال است که «من کی‌ام؟». بچه‌ای که در کشور دیگری بزرگ می‌شود ممکن است در مدرسه حس کند به‌اندازه‌ی کافی «اینجایی» نیست و در سفر به ایران حس کند به‌اندازه‌ی کافی ایرانی نیست. این حس دوگانه طبیعی است و لزوماً بد نیست.

کار تو این نیست که یکی از این دو هویت را به او تحمیل کنی. بهتر است کمکش کنی هر دو را مال خودش بداند. نوروز را جشن بگیرید و هم‌زمان در جشن‌های محلی مدرسه هم شرکت کنید. از ایران قصه بگو، بدون اینکه کشور جدید را کوچک کنی. اگر بچه احساس کند برای دوست داشتن یک فرهنگ باید دیگری را کنار بگذارد، معمولاً فرهنگی را انتخاب می‌کند که هر روز در آن زندگی می‌کند.

حواست به حال خودت هم باشد. گاهی سخت‌گیری ما درباره‌ی فارسی بچه بیشتر به دلتنگی و غم مهاجرت خودمان برمی‌گردد تا به نیاز بچه. اگر این را در خودت می‌بینی، خواندن مطلب زندگی بعد از مهاجرت شاید کمکت کند.

چند روش عملی برای خانه‌ای با دو زبان

نسخه‌ی واحدی برای همه وجود ندارد. خانواده‌ها معمولاً یکی از این روش‌ها را امتحان می‌کنند و بعد با شرایط خودشان تنظیمش می‌کنند:

  • یک والد، یک زبان: مثلاً مادر با بچه فارسی حرف می‌زند و پدر به زبان کشور میزبان. برای خانواده‌هایی که یکی از والدین ایرانی نیست مناسب است.
  • فارسی در خانه: هر دو والد در خانه فارسی حرف می‌زنند و زبان دوم را مدرسه و جامعه می‌سازد. برای خانواده‌هایی که هر دو والد فارسی‌زبان‌اند رایج است.
  • زمان و مکان: مثلاً آخر هفته‌ها یا سر میز شام فقط فارسی. این روش انعطاف بیشتری دارد ولی به ثبات نیاز دارد.

هر روشی که انتخاب کنی، چند اصل مشترک دارد: مقدار و کیفیت فارسی‌ای که بچه می‌شنود مهم است، کتاب و قصه‌ی فارسی کمک بزرگی است و ثبات از کمال مهم‌تر است. لازم نیست هیچ‌وقت کلمه‌ی غیرفارسی از دهانت بیرون نیاید. اگر خودت هم وسط حرف‌هایت کلمه‌ی انگلیسی یا آلمانی می‌گذاری، اشکالی ندارد؛ مهم این است که فارسی در زندگی روزمره‌ی خانه زنده بماند.

اگر همسرت فارسی بلد نیست، او را بیرون از ماجرا نگه ندار. می‌تواند چند کلمه یاد بگیرد، در شعرخوانی و قصه‌گویی همراه شود و نشان بدهد که فارسی در این خانه ارزش دارد. بچه‌ها خیلی خوب می‌فهمند کدام زبان در خانه احترام دارد.

کی بهتر است با یک متخصص حرف بزنی؟

بیشتر نگرانی‌های مربوط به کودک دوزبانه با اطلاعات درست و کمی صبر سبک‌تر می‌شوند. ولی بعضی وقت‌ها کمک بیرونی لازم است:

  • وقتی بچه در هر دو زبان مشکل جدی دارد یا مهارت‌هایی را از دست داده؛ اینجا اول با پزشک کودک و گفتاردرمانگر محلی صحبت کن.
  • وقتی بچه در مدرسه گوشه‌گیر شده، از رفتن به مدرسه می‌ترسد یا درباره‌ی ایرانی بودنش خجالت یا ناراحتی شدید نشان می‌دهد.
  • وقتی بحث زبان بچه به دعوای همیشگی بین تو و همسرت تبدیل شده.
  • وقتی خودت زیر فشار مهاجرت، تنهایی یا دلتنگی آن‌قدر خسته‌ای که حوصله‌ی هیچ‌کدام از این کارها را نداری.

در نیک‌مایند جلسه‌ها آنلاین و به فارسی است و درمانگرها در ایران هستند. می‌توانی درباره‌ی نگرانی‌های پدر و مادری، فشار مهاجرت و اختلاف‌نظرها درباره‌ی تربیت بچه با کسی حرف بزنی که هم زبانت را می‌فهمد و هم فرهنگت را. برای ارزیابی گفتار و زبان خود بچه، متخصص محلی انتخاب بهتری است، چون باید بچه را از نزدیک ببیند و با مدرسه هماهنگ باشد.

اگر نمی‌دانی از کجا شروع کنی، یک پیش‌مشاوره رزرو کن تا ببینیم چه کمکی مناسب توست. فهرست روان‌درمانگرهای فارسی‌زبان را هم می‌توانی ببینی. اگر حس می‌کنی فشار این سال‌ها روی خودت هم سنگینی می‌کند، مطلب سلامت روان در مهاجرین را بخوان.

سؤال‌های متداول

آیا دوزبانه بودن باعث تأخیر در حرف زدن بچه می‌شود؟

نه. یاد گرفتن دو زبان به‌خودی‌خود باعث اختلال گفتار نمی‌شود. اگر بچه در هر دو زبان مشکل جدی دارد، با پزشک کودک و گفتاردرمانگر مشورت کن.

بچه‌ام فارسی را می‌فهمد ولی به فارسی جواب نمی‌دهد. چه کنم؟

این مرحله رایج است. فارسی را با بازی، قصه و تماس با خانواده جذاب و لازم کن و از سرزنش دوری کن.

اگر همسرم ایرانی نباشد، باز هم می‌شود بچه را دوزبانه بزرگ کرد؟

بله. روش یک والد، یک زبان برای همین خانواده‌ها رایج است. مهم این است که بچه به‌اندازه‌ی کافی فارسی بشنود و همسرت هم از این تصمیم حمایت کند.

از چه سنی فارسی را با بچه شروع کنیم؟

از همان اول. بچه‌ها از نوزادی می‌توانند دو زبان را کنار هم یاد بگیرند و اگر دیرتر هم شروع کنی، هنوز می‌شود پایه‌ی خوبی ساخت.